سيد جعفر نوري

مقدمه

 

 

 

با عنایت به اهمیت و نقش حیاطی آب در بدن دام ، در مقاله حاضر تلاش شده است تا مطالب مستندی در خصوص میزان آب موجود در بدن ، منابع تامین آب ، مکانیسم جذب و دفع آب ، کیفیت و دمای آب گردآوری شود که انشاا... مورد استفاده علاقمندان گرامی قرار گیرد .

 

 

اگرچه آب ماده مغذی محسوب نمیشود ولی یک از ارکان حفظ حیات هر جاندار بوده و محیطی برای تمام فرایندهای بدن است و از مواد متشکله تمام سلولها و بافت های حیوان میباشد اگر حیوانی از آب محروم شود سریعتر از حیوانی که از تمام مواد غذائی دیگر محروم شده باشد میمیرد.آب باعث محلول شدن مواد قابل هضم غذا وانتقال آن به نقاط مختلف بدن ودفع مواد زیان آور می شود وجود آب برای حفظ تعادل مایعات بدن ، دفع مواد زاید ، حفظ تعادل صحیح یونها ، کمک به هضم ، جذب و سوخت ‏ساز مواد غذایی ضروری است ، همچنین بسیاری از فعل وانفعالات شیمیائی که آنزیم ها درآنها دخالت می نمایند ( ئیدرولیز ) درمحیط مایع صورت می گیرند .

 

مقدار آب در بدن
 
آب موجود در بدن به قسمتهای داخل سلولی و خارج سلولی تقسیم شده و آب داخل سلولی بزرگترین قسمت آن می باشد ، که حدود دو سوم آب بدن به شمار می رود. مایع خارج سلولی متشکل از آب اطراف سلولها، و بافت پیوندی، آب در پلاسما و آب عبوری بین سلولی یا آب موجود در دستگاه گوارش میباشد
میزان آب موجود در بدن حیوانات بر اساس سن و نوع دام متفاوت بوده و وجود آن تا سطح معینی در بدن حیوان یک مسئله حیاتی است بطوریکه کاهش آب بدن بمیزان 20 درصد کشنده است .نوزاد حاوی 750‏ تا 800‏گرم آب درکیلوگرم است ، 75 درصد وزن بره در بدو تولد ‏و 50 درصد وزن بره پرواری از آب تشکیل شده است. اما این مقدار دربدن یک حیوان بالغ وچاق به حدود 500‏گرم درکیلوگرم کاهش می یابد .همچنین حداقل 55 درصد وزن زنده مرغ و 65 درصد وزن تخم مرغ ازآب تشکیل شده است ،آب موجود در بدن گاوهای شیری 56 تا 81 درصد وزن بدنشان را تشکیل میدهد و در شیر 78 درصد آب وجود دارد .
بطور کلی گاوهای که چاقتر هستند، بدنشان آب کمتر ، ولی گاوهای لاغر بدن پرآب تری دارند (بیشتر از 70%) که این اختلاف در میزان آب، دلالت بر ترکیب‏متنوع بدن این دو دسته گاوها دارد. هرچه آب بد ن کمتر باشد، در عوض چربی بیشتر است و این موضوع در گاوهای چاق دیده می شود.آب در تمام نقاط بد‏ن به صورت ترکیبی یافت می شود. حتی در استخوان های گاو که سخت ترین عضو بدن است، 25% وزن آن را آب در بر می گیرد .
 
میزان مصرف آب
 
الف : مصرف آب در گاو
آب مورد نیاز روزانه گاوهای گوشتی، نه تنها وابسته به نژاد آنها است، بلکه به سایز بدنی، درجه حرارت محیط در روز، شرایط بدنی ، نوع جیره و مقدار رطوبت آن، میزان نمک موجود در خوراک ، نسبت افزایش وزن روزانه و دمای آب مصرفی ، وابسته است .
بطور کلی ،چون گاوهای درشت جثه تر و سنگین تر ، خوراک بیشتری مصرف می کنند لذا آب بیشتری نسبت به گاوهای ریز جثه تر می خورند. همچنین گاوهای گوشتی ، بخصوص گاوهای جوان در حال رشد همواره بیشتر از گاوهای بالغ تر به آب نیاز دارند .گاوهای که از علوفه سبز و پرآب ( دارای حدود 80 الی 75 % رطوبت) استفاده میکنند ، نسبت به گاوهای دیگری که خوراک های خشک ( دارای 12- 10 % رطوبت) مصرف می نمایند ، به آب کمتری نیازمندند .
مصرف آب همچنین به میزان دسترسی دام به آب و درجه حرارت آن بستگی دارد .گاوهایی که در تمام اوقات شبانه روز به آب دسترسی دارند در مقایسه با آنهایی که روزانه یک یا دو بار فرصت دستیابی به آب دارند آب بیشتری می نوشند و شیر بیشتری نیز تولید می کنند. گاو های پر تولید در مقایسه با گاوهای کم تولید با افزایش دفعات نوشیدن آب ، افزایش بیشتری در تولید شیر نشان می دهند. ولرم بودن آب در روزهای سرد ، در مقایسه با آبی که کمی بالاتر از صفر درجه ‏است ، باعث می شود که گاوها آب بیشتری مصرف کنند.
‏گاوها، به علت این که مقدار مناسبی آب را می توانند در شکمبه خود ذخیره کنند، تا 3- 2 روز بی آبی را هم می توانند تحمل کنند. این در صورتی است که دمای هوا آنچنان گرم نشود که برای گاو تنش زا باشد. بی تردید، این مقدار مقاومت به کم آبی، در هوای گرم کاهش می یابد .
 
ب: مصرف آب در طیور
طیور تقریبا به مقدار زیادی آب نیاز دارند. مقدار آبی که بوسیله مرغ مصرف میشود تابع عوامل متعددی میباشد که به موارد ذیل اشاره میشود :
1. مقدار خوراک مصرف شده ،
2. حرارت ورطوبت محیط ،
3. فعالیت مرغ ،
4. ماهیت خوراک مصرف شده ، مخصوصا آب ، نمک و پروتئین موجود در خوراک
 
تحت شرایط معمولی از نظرحرارت و رطوبت ، مرغ تقریبا دو برابر خوراک مصرفی خود آب مصرف میکند . در شرایطی که هوا گرم باشد این مقدار ممکن است بدو برابرافزایش یابد . بطورمتوسط مقدارآ‏ب مصرف شده بوسیله مرغ معادل دو یا سه برابر مقدار خوراک مصرف شده است .
توصیه میشود در طول دوره پرورش آب شیرین فراوان ، تمیزو خنک دردسترس مرغ باشد . اگر مرغها نتوانند تمام آب مورد احتیاج خود را بدست آورند ، آنها بهمان نسبت خوراک کمتری مصرف میکنند لذا تامین آب بمقدارکافی برای ادامه مصرف خوراک‏بطور طبیعی لازم میباشد ، نوسانات سرعت رشد غالبا میتواند نشانه ای از نوسانات خوراک مصرف شده بوده و بنوبه خود ، این نوسانات میتواند نشانه ای از عدم تامین مقدار آب مورد نیاز طیور باشد . پرریزیهای جزئی در مرغهای تخمگذارغالبا ممکن است نشانه آن باشد که‏مرغ ها در بعضی اوقات نتوانسته اند مقدار آب کافی مورد احتیاج خود را برای مدت چند روز و یا کمتر بدست آورند .
 
ج : مصرف آب در گوسفند
‏ در فصول تابستان، دفعات نوشیدن آب افزایش می یابد و حتی در موقع لزوم گوسفند از آشامیدن آب نسبتا گرم با حرارت 63 درجه سانتیگراد نیز مضایقه ‏نمی نماید. بهتر است آب آشامیدنی حداقل 10‏درجه سانتیگراد حرارت داشته باشد زیرا‏ پایین بودن درجه حرارت آب تا صفر درجه، اثرات منفی بر تراکم میکروارگانیسم های شكمبه داشته و فعالیت آنها را کم می کند که در نتیجه کاهش هضم مواد غذایی را در شکمبه خواهد داشت و گاهی در میش های آبستن باعث سقط جنین می گردد. میش آبستن در شرایط تغذیه مناسب معمولا دو برابر دوره نگهداری، آب می نوشد. در اواخر دوره آبستنی حجم آب آشامیدنی در میش افزایش می یابد و در دوره شیردهی از 30 ‏ تا 50‏درصد حد معمول نیز تجاوز می کند. کمبود آب قدرت و کارایی حیوان را مختل می سازد و بروز اختلالات مانند سنگهای ادراری در بره های پرواری و حتی مسمومیت های دوران بارداری در میشی ها را تسهیل می نماید.
جدول پائین مقدار تقریبی آب در بدن گوسفند را نشان می دهد:
 
جدول ‏- مقدار تقریبی آب در بدن گوسفند
 
وضعیت گوسفند
درصد آب
بره پرواری
47.8
گوسفند لاغر
57.3
گوسفد پروار
43.4
گوسفند کاملا چاق
35.2
 
بطوریکه گفته شد آب نقشی مهم و غیر قابل انکاری در بدن دارد زیرا که حیوان می تواند تقریبا کلیه چربی ها و کمتر از نصف پروتئین های خود را از دست بدهد و هنوز زنده بماند، در صورتیکه با از دست دادن یک پنجم آب بدن تلف می شود .
‏ مقدار مصرف آب آشامیدنی در گوسفند با عوامل مختلف ارتباط دارد: درجه ‏حرارت، میزان بارندگی، مقدار فعالیت و تحرک حیوان ، سن، نوع تولید ، میزان پشم و متابولیسم پایه ای، دفعات نوشیدن آب، مقدار مصرف غذا، سطح تغذیه (خوب یا بد)، کیفیت غذا (آبدار و خشک)، ظرفیت مرتع و آب منطقه از جمله عواملی هستند که روی حجم آب آشامیدنی گوسفند اثر مستقیم دارند .
‏ در شرایط طبیعی، مقدار آب مورد نیاز گوسفند در محیط آب و هوای خشک و چرای آزاد تقریبأ 4 لیتر در روز است و در آب و هوای معتدل، نسبت احتیاج گوسفند کمتر و تقریبأ معادل 1.5 لیتر در روز می باشد. گوسفند تحت رژیم غذایی بیشتر و در رژیم غذایی آبدار ، کمتر به آب احتیاج دارد. علاوه بر این کیفیت علوفه مرتع از لحاظ سرسبزی و آبدار بودن، احتیاجات گوسفند را از نظر آب کاملأ کاهش خواهد داد.
معمولا برای هر 15‏ راس دام یک آبشخور به طول 45 سانتیمتر با آب تمیز زلال ، شفاف و بدون بو با درجه حرارت بین 10 تا 18 درجه سانتیگراد در نظر میگیرند که برای جلوگیری از بروز بیماریهای انگلی باید شرایط بهداشتی بطور کامل رعایت شود.
 
منابع تامین آب
 
حیوان آب مورد نیاز خود را از سه منبع تامین می نماید :
  1. آب آ‏شامیدنی : معمولا حیوان آن اندازه آب می نوشد که احتیاج دارد .
  2. آب موجود درغذا : آب موجود درغذاها بسیارمتغیر است و ممکن است از 600 گرم درکیلوگرم (دربذور) تابیشتراز 900 گرم درکیلوگرم (درمحصولات ریشه ای ) تغییر نماید لذا مقدار آب گیاهان درحال رشد بستگی به مرحله رشد و سن آنها دارد.
  3. آب متابولیکی : که براثر اکسیداسیون مواد آلی حاوی ئیدروژن غذا درهنگام متابولیسم بوجود می آید .
 
جذب آب در بدن حیوان
 
در درجه نخست جذب آب از ناحیه شکمبه و هزارلای (حدود یک سوم تا دوسوم آب مصرفی گاوها در ناحیه هزارلا‏جذب می شود. ) گاو صورت می گیرد و مقدار کمتری هم در شیردان جذب می شود. پس از این نواحی ، به ایلئوم ، ژئوژنوم ، روده کور و روده بزرگ می رسد که در این منطقه نیز جذب خالص وجود دارد. ذکر این نکته لازم است که در مقایسه با گوسفند و بز، جذب آب به مقدار کمتری در روده بزرک گاوها انجام می شود. به همین دلیل ، مدفوع گاو نسبت به گوسفند و بز ، مرطوب تر و شل تر است. ولی مدفوع گوسفند و بز چون بیشتر آب آن جذب می شود خشک و به شکل پلت است. البته حتی در میان نژادهای گوناگون گاو گوشتی هم اندک تفاوتی در جذب خالص از ناحیه انتهای دستگاه هضم وجود دارد که همین موضوع ، باعث ایجاد شکل های مختلفی از مدفوع از نظر سفت یا شل بودن می شود. ‏آنچه باعث اثر ویژه بر جذب آب می گردد روابط اسمزی درون هر اندام خاص است. این رابطه بدین صورت توصیف می شود که پس از خوردن خوراک ، مواد محلول بیشتری در مواد خورده شده وجود داشته و این مواد محلول باعث افزایش فشار اسمزی در آن ناحیه می شود که منجر به ورود آب از بدن به آن عضو خاص میشود (مانند شکمبه یا روده). در این هنگام ، مقدار جذب به میزان مایعات مصرف شده پیش از خوردن خوراک و نیز در هنگام خوردن بستگی دارد به طوری که اگر گاو در حین یا قبل از خوردن خوراک ، مایعات و یا آب زیادی مصرف کرده باشد آب موجود در آن عضو خاص (شکمبه یا روده) جذب نشده و در بیشتر موارد منجر به اسهال می شود. در این هنگام ، روده بزرک قادر به جذب باقیمانده آب موجود در خود‏ نبوده و مدفوع به شدت رقیق و آبکی خواهد بود. پس ، برای قوام داشتن خوب مدفوع ، بهتر است در مقدار مایعات مورد مصرف حیوان دقت داشته باشیم .
یکی از عواملی که مقدار جذب را تحت تاثیر قرار می دهد ، خوردن نمک فراوان است. گاوی که نمک زیاد مصرف کند ، به دلیل روابط اسمزی خاص ، باید آب بسیار دفع کند. میزان جذب خالص آب با خوردن نمک زیاد ، بسیار کم شده و دفع آب افزایش می یابد. البته این نوسانات در جذب آب مکانیسم هموستاتیکی است چرا که غلظت مواد خورده شده در دستگاه هضم گاو در حد بهینه حفظ شود. شدید ترین حالت برای جذب آب ، هنگامی است که آب یا دیگر مایعات بدون خوراک و به تنهائی به مصرف برسد. در این شرایط، مایعات به سرعت جذب می شود .
از عوامل دیگری که مقدار جذب آب را تحت تاثیر قرار می دهد ، پکتین است که در ‏موادی چون سیب و مرکبات وجود دارد و چون منجر به تشکیل ژل در دستگاه هضم می شود،‏این ژل ها آب را در خود نگه داشته و جذب آن به دستکاه هضم را کاهش داده و لینت آور است .
در نهایت ، به عوامل اسهال زا اشاره می کنیم که از هر منشاء که باشد (خواه از جیره یا از سموم و ...) به دلیل تاثیری که بر روابط اسمزی یادشده می گذارد، جذب آب را کم کرده و مدفوع رقیق می شود.
 
دفع آب از بدن حیوان
 
دفع آب از راه ادرار، مدفوع ، شش ها (به طریق نامحسوس) و همچنین عرق ، صورت می گیرد. دو نوع دفع برای آب تعریف شده است که می توآن آنها را چنین برشمرد:
ا. دفع دوره ای آب که از راه ادرار و مدفوع است .
2‏. دفع پیوسته که از راه تبخیر ششی و عرق است که حالت اول- یعنی تبخیر ششی - پیوسته تر است.
 
با خوردن خوراک های سرشار از پروتئین ، دفع ادرار بیشتر می شود که برای دفع اوره و تنظیم مقدار طبیعی ازت بدن صورت می گیرد. همان گونه که می دانید ، مرغها و دیگر طیور ، ازت را به ‏شکل اسید اوریک دفع می کنند. بنابراین مرغها نسبت به گاوها مزیت دارند و آن این که اسید اوریک نسبت به اوره ، منجر به تولید آب متابولیکی بیشتری می شود.
‏از عوامل مهمی که دفع آب را تحت الشعاع قرار می دهد، گرما و یا همان تنش حرارتی است که با گرم تر شدن هوا، دفع کلیوی آب هم بیشتر می شود . ‏گاوهای که علوفه و فیبر بیشتر مصرف دارند، آب مدفوعی بیشتری دفع می کنند.
‏مقاومت به گرما نیز موضوع مهمی است که در میان انواع گاو از نژادهای مختلف، تفاوت می کند. گاوهای مناطق گرمسیر، مقاومت بیشتری به گرما داشته ولی، گاوهای اروپایی مقاومت کمتری در این رابطه دارند و هرچه مقاومت به گرما بیشتر باشد مدفوع خشک تر دفع می شود و این همان مکانیزم هموستاتیک حفظ آب است که باعث جذب بیشتر و دفع کمتر آب در نژادهای مناطق گرمسیر می شود.
‏همان گونه که اشاره شد، شش ها بخشی مهمی از دفع را که موسوم به دفع نامحسوس است ، انجام می دهند. هوای که هنگام دم وارد بدن گاو می شود خشک بوده ولی ‏همان هوا هنگام بازدم ، مرطوب شده و تا 90 % از آب اشباع می شود. هنکام تنش حرارتی که ‏تنفس کردن به تعداد بیشتری انجام می شود ، فعالیت این بخش دفعی هم زیادتر می گردد.
 
ناحیه دیگر دفع آب در بدن که بدان اشاره شد، عرق است که ظاهرا تمام گونه های گاوی به یک میزان غدد عرق ندارند به گونه ای که گاوهای که دارای غدد عرق بیشتری هستند، در برابر به گرما مقاومت بیشتری دارند. این در حالی است که گاوهای اروپائی که غدد عرق کمتری دارند به گرما حساس ترند و نمی توانند در مناطق بسیار گرم، پروار شوند .

 

کاربران
1
مطالب
147
نمایش تعداد مطالب
167682